Sigortasız Personel Çalıştırmak Neden Büyük Bir Risk Oluşturur?
İş sağlığı ve güvenliği (İSG), çalışanların güvenli ve sağlıklı bir ortamda çalışmalarını sağlamak amacıyla oluşturulan yasal ve teknik uygulamaların bütünüdür. Ancak bazı işverenler maliyetleri azaltmak amacıyla çalışanlarını Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) bildirmeden istihdam edebilmektedir. Bu durum yalnızca sosyal güvenlik açısından değil, iş sağlığı ve güvenliği bakımından da son derece ciddi riskler doğurmaktadır.
Sigortasız personel çalıştırmak, iş kazası veya meslek hastalığı meydana geldiğinde işvereni çok ağır hukuki, idari ve mali sorumluluklarla karşı karşıya bırakabilir. Üstelik çalışanın sigortasız olması, işverenin 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Her Çalışanı Kapsar
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu uyarınca işveren;
Çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamak,
Risk değerlendirmesi yaptırmak,
İş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini vermek,
Gerekli kişisel koruyucu donanımları temin etmek,
Sağlık gözetimini sağlamak,
Acil durum planlarını hazırlamak,
İş kazalarını kayıt altına almak,
zorundadır.
Bu yükümlülükler, çalışanın SGK'lı olup olmamasından bağımsız olarak işverenin sorumluluğundadır.
Sigortasız Personel İş Kazası Geçirirse Ne Olur?
İş kazası meydana geldiğinde en büyük risklerden biri sigortasız çalışanın varlığıdır.
Bu durumda;
SGK olayı kayıt dışı istihdam olarak değerlendirir.
İşveren hakkında idari para cezaları uygulanabilir.
Geriye dönük sigorta primleri tahsil edilir.
Gecikme faizleri ve gecikme zamları hesaplanır.
SGK tarafından yapılan sağlık giderleri işverene rücu edilebilir.
Sürekli iş göremezlik veya ölüm halinde bağlanan gelirlerin önemli bir kısmı işverenden talep edilebilir.
İşveren açısından oluşabilecek toplam maliyet, çoğu zaman yıllarca ödenmeyen sigorta primlerinin kat kat üzerine çıkabilmektedir.
İSG Eğitimlerinin Verilmemesi Ayrı Bir İhlaldir
Sigortasız çalışanlar çoğu zaman kayıt dışı çalıştırıldıkları için;
İşe giriş İSG eğitimi verilmemektedir.
İşbaşı eğitimi yapılmamaktadır.
Acil durum eğitimi alınmamaktadır.
Yangın eğitimlerine katılım sağlanmamaktadır.
Kişisel koruyucu donanım kullanımı yeterince takip edilmemektedir.
Bu eksiklikler iş kazası riskini ciddi şekilde artırmaktadır.
İş kazası sonrasında bilirkişi incelemelerinde bu eksiklikler ayrıntılı olarak değerlendirilir ve işverenin kusur oranı artabilir.
Sağlık Muayenesi Yapılmayan Çalışanlarda Risk Artar
İşe giriş sağlık muayenesi, çalışanların yapacakları işe uygun olup olmadığının belirlenmesi açısından büyük önem taşır.
Sigortasız personeller çoğu zaman;
İşe giriş sağlık raporu almadan çalıştırılır.
Periyodik sağlık kontrollerinden geçirilmez.
Meslek hastalıkları yönünden takip edilmez.
Bunun sonucu olarak;
Kalp rahatsızlığı bulunan kişiler ağır işlerde,
Solunum hastaları tozlu ortamlarda,
İşitme problemi bulunan çalışanlar gürültülü alanlarda,
çalıştırılabilir ve ciddi sağlık sorunları ortaya çıkabilir.
Risk Değerlendirmesinde Sigortasız Personelin Yer Almaması Büyük Eksikliktir
Risk değerlendirmesi hazırlanırken işletmedeki tüm çalışanlar dikkate alınmalıdır.
Kayıt dışı çalışanların;
Görevleri,
Maruz kaldıkları riskler,
Çalışma alanları,
risk analizlerinde yer almadığında hazırlanan İSG dokümanları gerçeği yansıtmaz.
Bu durum olası denetimlerde önemli bir uygunsuzluk olarak değerlendirilebilir.
Acil Durum Planları Eksik Kalabilir
İşyerindeki çalışan sayısı;
Acil durum ekiplerinin oluşturulmasını,
Tahliye planlarını,
İlkyardım organizasyonunu,
Yangın ekiplerini,
doğrudan etkiler.
Sigortasız çalışanların plana dahil edilmemesi acil durum organizasyonunun eksik kurulmasına neden olabilir.
Gerçek bir yangın veya deprem sırasında bu eksiklik ciddi sonuçlar doğurabilir.
İşverenin Cezai Sorumluluğu Artabilir
İş kazası ölüm veya ağır yaralanma ile sonuçlanırsa;
Taksirle yaralama,
Taksirle ölüme neden olma,
İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini almama,
gibi gerekçelerle adli süreç başlayabilir.
Mahkemeler, sigortasız personel çalıştırılmasını işveren aleyhine önemli bir değerlendirme ölçütü olarak ele alabilmektedir.
Kurumsal İtibar da Zarar Görür
Kayıt dışı istihdam;
Müşteri güvenini azaltır.
Kurumsal itibarı olumsuz etkiler.
Kamu ihalelerinde sorun oluşturabilir.
Denetimlerde olumsuz raporlara neden olabilir.
İşveren markasına zarar verebilir.
Özellikle büyük firmalar ve ana yükleniciler, alt yüklenicilerden tüm çalışanların yasal kayıtlarının eksiksiz olmasını istemektedir.
Sigortasız Personel Çalıştırmanın İşverene Olası Maliyetleri
Sigortasız personel çalıştırmanın sonuçları yalnızca SGK primleriyle sınırlı değildir.
Karşılaşılabilecek başlıca maliyetler şunlardır:
SGK idari para cezaları,
Geriye dönük prim tahakkukları,
Gecikme faizi ve gecikme zamları,
İş kazası nedeniyle açılan maddi ve manevi tazminat davaları,
SGK'nın rücu davaları,
Mahkeme ve avukatlık giderleri,
İşin durdurulması riski,
İtibar kaybı ve müşteri kaybı.
Bu maliyetlerin toplamı, kayıt dışı çalıştırmanın sağlayacağı kısa vadeli maliyet avantajını fazlasıyla aşabilir.
İşverenler İçin Güvenli ve Yasal Çalışma Önerileri
İş sağlığı ve güvenliği kültürünün etkin şekilde uygulanabilmesi için işverenlerin şu adımları atması önemlidir:
Tüm çalışanların SGK bildirimlerini zamanında yapmak.
İşe başlamadan önce sağlık muayenesini tamamlamak.
Zorunlu İSG eğitimlerini eksiksiz vermek.
Risk değerlendirmesini güncel tutmak.
Acil durum planlarını çalışan sayısına göre hazırlamak.
Kişisel koruyucu donanımların kullanımını takip etmek.
İş kazalarını kayıt altına almak ve gerekli bildirimleri süresinde gerçekleştirmek.
İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi ile sürekli iş birliği içinde çalışmak.
Sigortasız personel çalıştırmak yalnızca sosyal güvenlik mevzuatına aykırı bir uygulama değildir; aynı zamanda iş sağlığı ve güvenliği açısından da çalışanların yaşamını ve sağlığını tehlikeye atan ciddi bir risk unsurudur. İşverenler, tüm çalışanlarını yasal olarak kayıt altına almalı, işe giriş sağlık muayenelerini yaptırmalı, zorunlu İSG eğitimlerini eksiksiz sağlamalı ve güvenli çalışma ortamı oluşturmalıdır.
Unutulmamalıdır ki iş sağlığı ve güvenliği yalnızca yasal bir zorunluluk değil; çalışanların yaşamını koruyan, işletmenin sürdürülebilirliğini destekleyen ve kurumsal itibarı güçlendiren temel bir yönetim anlayışıdır.
Sık Sorulan Sorular (SSS)
Sigortasız çalışan için iş güvenliği eğitimi verilmesi gerekir mi?
Evet. İşveren, fiilen çalışan herkesin güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Ancak kayıt dışı istihdam ayrıca ciddi hukuki ve idari yaptırımlara yol açar.
Sigortasız çalışan iş kazası geçirirse işveren sorumlu olur mu?
Evet. İşveren hem iş sağlığı ve güvenliği hem de sosyal güvenlik mevzuatı açısından ağır sorumluluklarla karşılaşabilir.
İşe giriş sağlık raporu sigortasız çalışan için de gerekli midir?
Fiilen işe başlayan herkesin, yaptığı işin niteliğine uygun sağlık gözetiminden geçirilmesi gerekir. Bununla birlikte, çalışanın sigortasız olarak istihdam edilmesi başlı başına hukuka aykırı bir uygulamadır.
Sigortasız personel çalıştırmak İSG denetimlerinde sorun oluşturur mu?
Evet. Kayıt dışı istihdam; risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları, sağlık gözetimi ve diğer İSG süreçlerinin eksik veya gerçeğe aykırı yürütüldüğünü gösterebilir ve farklı kurumların denetimlerinde ciddi yaptırımlara neden olabilir.